7 Quy định pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh: Vi phạm có thể bị trục xuất

Để hành trình du học diễn ra suôn sẻ và thành công, việc nắm vững các quy định pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh là điều tối quan trọng. Bất kỳ sự thiếu hiểu biết hay vi phạm nào, dù là nhỏ nhất, cũng có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, thậm chí là bị trục xuất khỏi quốc gia này.

Trong bài viết này, Du học SBE sẽ cùng bạn tìm hiểu rõ 7 nhóm quy định pháp lý quan trọng, đi kèm với quyền lợi hợp pháp dành cho du học sinh và các hậu quả tiềm ẩn nếu vi phạm pháp luật Nhật Bản.

1. Tổng quan về luật pháp Nhật Bản

Hệ thống pháp luật Nhật Bản dựa trên mô hình pháp luật dân sự, tương tự Việt Nam và nhiều nước châu Âu. Luật được mã hóa rõ ràng trong các bộ luật và quy định cụ thể, tạo nên nền tảng pháp lý nghiêm minh và trật tự.

Pháp luật Nhật Bản nổi tiếng với tính nghiêm minh, chặt chẽ và có tính cưỡng chế cao. Không giống một số quốc gia phương Tây có sự linh hoạt trong xử lý, Nhật Bản tuân thủ đúng luật và xử lý rất nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt với người nước ngoài.

Đối với du học sinh quốc tế, Nhật Bản áp dụng hệ thống quản lý theo diện visa học tập (留学ビザ – ryuugaku visa), cùng với các điều luật liên quan đến lao động, cư trú, thuế và hành vi xã hội. Chỉ một sai sót nhỏ như làm thêm quá giờ, không đăng ký cư trú hoặc thuê nhà trái quy định cũng có thể ảnh hưởng lớn đến quá trình học tập, làm việc, và cả tương lai định cư của bạn tại Nhật. 

Vì vậy, việc hiểu rõ pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh không chỉ giúp bạn tránh được rắc rối mà còn đảm bảo cuộc sống ổn định và thuận lợi trong suốt quá trình học tập và sinh sống tại đây.

2. Các quy định về pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh

Dưới đây là 6 lĩnh vực pháp luật Nhật Bản then chốt mà du học sinh cần đặc biệt lưu ý:

2.1. Pháp luật về thị thực và cư trú

Đây là điều kiện bắt buộc để bạn được nhập cảnh và lưu trú hợp pháp tại Nhật Bản với tư cách du học sinh. Pháp luật về thị thực và cư trú quy định rõ loại visa phù hợp, thời hạn lưu trú, điều kiện gia hạn và thủ tục chuyển đổi tư cách cư trú.

• Visa Du Học (留学ビザ – Student Visa): là loại thị thực bắt buộc cho tất cả du học sinh quốc tế. Để được cấp, bạn cần có giấy báo nhập học từ một cơ sở giáo dục được công nhận tại Nhật Bản. Thời hạn visa phụ thuộc vào chương trình học (6 tháng, 1 năm, 2 năm hoặc 4 năm) và phải được gia hạn nếu muốn tiếp tục học tập.
• Thẻ Cư Trú (在留カード – Zairyu Card): sau khi nhập cảnh, bạn sẽ được cấp thẻ cư trú tại sân bay quốc tế hoặc văn phòng hành chính địa phương. Thẻ này là giấy tờ tùy thân pháp lý quan trọng nhất, chứa thông tin cá nhân, loại visa, thời hạn cư trú và quyền hạn đi kèm. Bạn phải luôn mang theo và xuất trình khi được yêu cầu bởi cơ quan có thẩm quyền như cảnh sát hoặc nhân viên nhập cư.

Trước khi visa hoặc thẻ cư trú hết hạn, bạn phải nộp đơn xin gia hạn tại Cục Quản lý Xuất Nhập Cảnh (入国管理局 – Nyūkoku Kanrikyoku). Nên thực hiện thủ tục này trước ít nhất 3 tháng để tránh bị quá hạn. Lưu trú vượt thời hạn là hành vi vi phạm nghiêm trọng, có thể dẫn đến phạt tiền, giam giữ hoặc trục xuất khỏi Nhật Bản.

Bên cạnh đó, nếu bạn chuyển từ visa du học sang visa lao động, bạn phải nộp hồ sơ thay đổi tại Cục Xuất Nhập Cảnh. Thủ tục này yêu cầu hồ sơ đầy đủ, bao gồm hợp đồng lao động, giấy chứng nhận tốt nghiệp và các tài liệu liên quan. Quá trình xét duyệt có thể mất vài tuần, nên cần lên kế hoạch sớm.

Hiểu và tuân thủ đầy đủ các quy định này là bước đầu tiên để đảm bảo bạn có thể học tập, sinh sống và phát triển lâu dài tại Nhật Bản một cách hợp pháp và an toàn.

2.2. Luật về cư trú và đăng ký lưu trú địa phương

Sau khi được cấp Thẻ Cư Trú, du học sinh bắt buộc phải thực hiện thủ tục đăng ký địa chỉ cư trú tại văn phòng hành chính địa phương trong vòng 14 ngày. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là căn cứ để bạn được xem như một cư dân hợp pháp tại Nhật Bản.

Cụ thể, bạn cần đến City Hall hoặc Ward Office nơi bạn sinh sống, mang theo thẻ cư trú, hộ chiếu và hợp đồng thuê nhà (hoặc giấy xác nhận chỗ ở) để thực hiện đăng ký cư trú. Sau khi đăng ký thành công, bạn sẽ được cấp giấy xác nhận cư trú (住民票 – Jūminhyō), rất quan trọng để: mở tài khoản ngân hàng, đăng ký bảo hiểm y tế quốc dân, tham gia dịch vụ công cộng,…

Đặc biệt lưu ý, mỗi khi chuyển chỗ ở, bạn phải thông báo thay đổi địa chỉ tại văn phòng hành chính cũ và đăng ký địa chỉ mới tại văn phòng hành chính của khu vực mới trong vòng 14 ngày. Việc không thông báo hoặc thông báo chậm trễ có thể bị phạt hành chính.

Ngoài ra, mặc dù không bắt buộc, việc đăng ký một con dấu cá nhân (inkan hoặc hanko) tại văn phòng hành chính có thể rất hữu ích cho các giao dịch quan trọng như mở tài khoản ngân hàng, ký hợp đồng thuê nhà, hoặc các giấy tờ hành chính khác.

2.3. Quy định về lao động của du học sinh

Một trong những vấn đề được du học sinh quan tâm hàng đầu là việc làm thêm để trang trải chi phí. Tuy nhiên, quy định về lao động của du học sinh tại Nhật Bản rất chặt chẽ.

Theo pháp luật Nhật Bản, du học sinh không được phép làm thêm nếu không có “Giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú” do Cục Quản lý Xuất Nhập Cảnh Nhật Bản cấp. Do đó bạn cần nộp đơn sau khi nhập cảnh hoặc ngay tại sân bay (nếu được chỉ định). Làm việc mà không có giấy phép này là vi phạm pháp luật.

Với giấy phép trên, du học sinh được phép làm thêm tối đa 28 giờ mỗi tuần trong học kỳ. Trong các kỳ nghỉ dài (nghỉ hè, nghỉ đông, nghỉ xuân) được quy định rõ ràng bởi trường, bạn có thể làm thêm tối đa 40 giờ mỗi tuần.

Chỉ được làm những công việc không ảnh hưởng đến việc học tập và không liên quan đến các hoạt động giải trí người lớn (ví dụ: quán bar, club đêm, pachinko, karaoke, massage,…). Công việc được phép thường bao gồm: phục vụ nhà hàng, bán hàng tại cửa hàng tiện lợi (konbini), làm gia sư, hỗ trợ văn phòng.

Nhật Bản quy định mức lương tối thiểu theo từng tỉnh/thành phố. Mức này dao động từ 900 đến 1.100 yên/giờ. Bạn cần kiểm tra thông tin tại trang web của Bộ Lao động Nhật Bản hoặc hỏi trường để đảm bảo quyền lợi.

Cuối cùng, đừng quên mục tiêu chính của bạn khi đến Nhật là học tập. Việc làm thêm chỉ nên là phụ. Tuân thủ pháp luật không chỉ giúp bạn tránh rủi ro pháp lý, mà còn đảm bảo cơ hội xin việc hoặc chuyển visa sau tốt nghiệp.

2.4. Các yêu cầu pháp lý khi du học sinh thuê nhà tại Nhật Bản

Việc tìm kiếm và thuê nhà ở tại Nhật Bản có thể khác biệt đáng kể so với ở Việt Nam. Các yêu cầu pháp lý khi du học sinh thuê nhà tại Nhật Bản đòi hỏi sự hiểu biết về hợp đồng và các nghĩa vụ liên quan.

Trước khi ký hợp đồng thuê nhà, hãy đảm bảo bạn hiểu rõ các điều khoản sau:

• Thời hạn thuê, tiền thuê hàng tháng và thời điểm thanh toán
• Tiền đặt cọc (敷金 – shikikin): thường được hoàn lại nếu không có hư hỏng
• Tiền lễ (礼金 – reikin): khoản phí tặng cho chủ nhà, thường không được hoàn lại
• Chi phí bảo trì, phí môi giới, tiền gia hạn
• Quy định về vật nuôi, hút thuốc, sửa chữa nội thất

Hầu hết chủ nhà tại Nhật đều yêu cầu người thuê có người bảo lãnh – thường là công dân Nhật có thu nhập ổn định. Nếu bạn không có người thân quen đáp ứng yêu cầu này, bạn sẽ phải sử dụng dịch vụ của công ty bảo lãnh (保証会社 – guarantor company). Phí dịch vụ thường khoảng 50% – 100% tiền thuê tháng đầu tiên.

Một vài điều cần lưu ý khi thuê nhà:

• Quy định về rác thải: Nhật Bản có hệ thống phân loại và xử lý rác thải rất nghiêm ngặt. Mỗi loại rác (rác cháy được, rác không cháy được, chai lọ, lon, giấy, nhựa) phải được phân loại và vứt đúng ngày, đúng giờ, đúng nơi quy định. Vi phạm quy định này có thể bị phạt tiền.
• Quy tắc chung cư/khu dân cư: khi sống tại manshon hoặc apāto, bạn phải tuân thủ các quy tắc sống tập thể như: không gây ồn sau 22h, không để rác ngoài cửa, không tổ chức tiệc gây ảnh hưởng hàng xóm, sử dụng khu vực chung (hành lang, cầu thang) một cách văn minh,… Hàng xóm có thể báo cáo lên ban quản lý hoặc cảnh sát địa phương nếu bạn vi phạm thường xuyên.
• Trách nhiệm khi chuyển đi: khi chuyển đi, bạn có trách nhiệm dọn dẹp căn hộ về trạng thái ban đầu. Tiền đặt cọc (shikikin) có thể được sử dụng để chi trả cho các hư hỏng vượt quá mức hao mòn thông thường hoặc các chi phí dọn dẹp chuyên sâu nếu cần thiết. Do đó, bạn nên ghi hình tình trạng căn phòng khi nhận nhà để làm bằng chứng sau này.

2.5. Pháp luật liên quan đến hành vi xã hội và hình sự

Nhật Bản nổi tiếng là một quốc gia an toàn với tỷ lệ tội phạm thấp. Điều này phần lớn là nhờ vào sự nghiêm minh của pháp luật liên quan đến hành vi xã hội và hình sự cùng ý thức tuân thủ cao của người dân. Đối với du học sinh, việc hiểu rõ và tuân thủ các quy định này là điều kiện tiên quyết để có một cuộc sống bình yên.

• Luật giao thông: để lái xe ô tô hoặc xe máy tại Nhật Bản, bạn cần có bằng lái xe quốc tế hợp lệ được cấp bởi quốc gia bạn hoặc bằng lái xe Nhật Bản. Lái xe không có bằng lái hoặc lái xe khi say rượu là những hành vi phạm pháp nghiêm trọng với hình phạt rất nặng. Đối với xe đạp, phải đi đúng làn, không vượt đèn đỏ, không đi ngược chiều, không dùng điện thoại khi đang lái, đội mũ bảo hiểm và bật đèn ban đêm là bắt buộc theo luật mới từ 2023.
• Luật về rượu bia: mặc dù uống rượu bia là hợp pháp đối với người từ 20 tuổi trở lên, việc gây rối trật tự công cộng khi say xỉn có thể bị phạt. Uống rượu bia ở nơi công cộng (ví dụ: trên tàu điện) không bị cấm hoàn toàn nhưng thường được coi là hành vi thiếu lịch sự.
• Luật về ma túy: Nhật Bản có một trong những luật chống ma túy nghiêm khắc nhất thế giới. Chỉ sở hữu một lượng rất nhỏ cần sa cũng đủ khiến bạn bị bắt, xét xử và trục xuất vĩnh viễn. Đặc biệt, mang thuốc theo từ nước ngoài (thuốc ngủ, giảm đau mạnh, thuốc tâm thần) cần giấy phép nhập khẩu đặc biệt từ Bộ Y tế Nhật Bản.
• Luật về cờ bạc: ngoại trừ một số hình thức được nhà nước cấp phép như đua ngựa, đua xe, xổ số – tất cả các hoạt động cá cược, chơi bài ăn tiền, hoặc chơi máy game ăn tiền đều bị cấm. Việc tham gia hoặc tổ chức đánh bạc (kể cả online) là hành vi phạm pháp và có thể bị xử lý hình sự.
• Trộm cắp, lừa đảo, xâm phạm tài sản: luật về ăn cắp vặt trong cửa hàng, sử dụng đồ không trả tiền hoặc “mượn tạm” đồ người khác mà không xin phép đều bị xử lý như trộm cắp. Những hành vi tưởng chừng vô hại như “nhặt đồ không trả lại”, lấy xe đạp không khóa dùng tạm, cũng có thể bị truy tố hình sự.
• Quy định về tiếng ồn: Nhật Bản là một xã hội đề cao sự yên tĩnh. Việc gây ồn ào vào ban đêm, bật nhạc lớn, nói chuyện lớn tiếng hoặc hát karaoke trong phòng trọ có thể bị hàng xóm báo cáo lên cảnh sát hoặc chủ nhà.

2.6. Pháp luật về thuế và bảo hiểm

Dù là du học sinh, bạn vẫn có những nghĩa vụ tài chính nhất định đối với chính phủ Nhật Bản. Việc tuân thủ pháp luật về thuế và bảo hiểm là điều bắt buộc. Dưới đây là 5 loại nghĩa vụ tài chính quan trọng:

• Thuế thu nhập: nếu bạn có công việc làm thêm, bạn bắt buộc phải nộp thuế thu nhập. Mức thuế suất phụ thuộc vào tổng thu nhập của bạn. Thông thường được trừ thẳng vào lương bởi chủ lao động. Nếu thu nhập thấp (dưới mức miễn giảm), bạn vẫn cần khai báo để được miễn hoặc hoàn thuế.
• Thuế thị dân: đây là loại thuế mà bạn phải nộp cho chính quyền địa phương nếu bạn đã cư trú tại Nhật Bản trên 1 năm. Thuế này được gửi yêu cầu thanh toán qua đường bưu điện từ tháng 6 hằng năm. Không thanh toán đúng hạn sẽ bị phạt chậm, cưỡng chế trừ tiền từ tài khoản ngân hàng.
• Thuế tiêu dùng: tương tự như thuế VAT, thuế tiêu dùng được áp dụng trên hầu hết các hàng hóa và dịch vụ bạn mua tại Nhật Bản. Mức thuế hiện tại là 10% (8% đối với thực phẩm mang đi hoặc sách báo)
• Bảo hiểm y tế quốc gia: tất cả cư dân tại Nhật Bản, bao gồm cả du học sinh, bắt buộc phải tham gia Bảo hiểm Y tế Quốc gia. Bạn sẽ phải trả một khoản phí hàng tháng (tùy thuộc vào thu nhập và địa phương bạn sống) và đổi lại, bạn chỉ phải trả 30% chi phí khám chữa bệnh và thuốc men tại các cơ sở y tế. Việc không tham gia bảo hiểm y tế là vi phạm pháp luật.
• Bảo hiểm hưu trí quốc gia: tất cả công dân và cư dân tại Nhật từ 20 đến 60 tuổi đều phải đóng bảo hiểm hưu trí, bao gồm cả du học sinh. Tuy nhiên, du học sinh có thể nộp đơn xin miễn giảm hoặc hoãn nộp phí bảo hiểm này nếu gặp khó khăn về tài chính.

2.7. Thủ tục và quy định pháp lý khi mời người thân sang thăm

Nếu bạn muốn mời người thân (cha mẹ, anh chị em ruột) sang thăm trong quá trình du học, bạn cần nắm rõ thủ tục và quy định pháp lý khi mời người thân sang thăm. Cụ thể:

• Người thân cần nộp đơn xin visa ngắn hạn tại Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán Nhật Bản tại Việt Nam (hoặc nơi cư trú hiện tại). Visa này thường có thời hạn tối đa 90 ngày.
• Bạn phải soạn thư mời ghi rõ: mục đích chuyến thăm (du lịch, thăm con đang học…), thời gian lưu trú dự kiến, cam kết tài chính,…
• Cần có các giấy tờ chứng minh mối quan hệ thân nhân.
• Cả bạn và người thân của bạn có thể cần cung cấp bằng chứng về khả năng tài chính để chi trả cho chuyến đi và sinh hoạt phí trong thời gian ở Nhật Bản.
• Không ở lại quá thời gian visa cho phép. Lưu trú bất hợp pháp có thể khiến bạn – người mời, bị ảnh hưởng đến tư cách lưu trú hoặc bị trục xuất.

3. Hậu quả khi vi phạm pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh

Vi phạm pháp luật Nhật Bản không chỉ đơn thuần là bị trục xuất. Hậu quả có thể rất đa dạng và nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tương lai của bạn.

• Cảnh cáo và phạt hành chính: đối với những vi phạm nhỏ (ví dụ: không đăng ký địa chỉ đúng hạn, vi phạm quy định về rác thải), bạn có thể nhận được cảnh cáo bằng văn bản hoặc bị phạt tiền hành chính.
• Rút giấy phép/hạn chế quyền lợi: nếu vi phạm quy định về làm thêm quá giờ hoặc làm các công việc bị cấm, giấy phép làm thêm của bạn có thể bị thu hồi.
• Phạt tiền và án tù: đối với các tội hình sự như trộm cắp, hành hung, vi phạm luật giao thông nghiêm trọng hoặc đặc biệt là vi phạm luật ma túy, bạn có thể phải đối mặt với mức phạt tiền rất lớn hoặc án tù giam.
• Rút visa và trục xuất: đây là hậu quả nghiêm trọng nhất đối với du học sinh. Nếu bạn vi phạm nghiêm trọng các quy định về thị thực, cư trú hoặc bất kỳ tội hình sự nào, Cục Quản lý Xuất nhập cảnh có quyền rút visa của bạn và ra lệnh trục xuất.
• Cấm nhập cảnh trở lại: sau khi bị trục xuất, bạn sẽ bị cấm nhập cảnh trở lại Nhật Bản trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 5 hoặc 10 năm), thậm chí là vĩnh viễn tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm. 
• Ảnh hưởng đến hồ sơ cá nhân và tương lai: việc có tiền án, tiền sự hoặc bị trục xuất khỏi một quốc gia sẽ để lại vết đen trong hồ sơ cá nhân của bạn, gây khó khăn cho việc xin visa đi các quốc gia khác trong tương lai, cũng như ảnh hưởng đến cơ hội việc làm sau này.
• Tác động đến danh tiếng của trường học: hành vi vi phạm pháp luật của một du học sinh có thể ảnh hưởng đến danh tiếng của trường học mà bạn đang theo học, và thậm chí ảnh hưởng đến cơ hội nhận thêm du học sinh từ quốc gia của bạn.

Du học Nhật Bản là một hành trình đầy hứa hẹn, nhưng cũng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và ý thức trách nhiệm cao. Việc nắm vững pháp luật Nhật Bản đối với du học sinh được Du học SBE chia sẻ trong bài viết này không chỉ giúp bạn tránh được những rắc rối pháp lý mà còn đảm bảo một cuộc sống ổn định, an toàn và thành công tại xứ sở hoa anh đào.

>>> Du học Nhật Bản nên học ngành gì? Top 6 ngành nghề tiềm năng 2025

>>> [Hướng dẫn] Cách trả lời phỏng vấn du học Nhật Bản giúp đậu Visa ngay lần đầu

>>> Du học Nhật Bản cần chuẩn bị gì? Kinh nghiệm thực tế từ du học sinh chia sẻ